Vì sao thị trường nhà sách tại TP.HCM khác hẳn Hà Nội
Nếu văn hoá đọc tại Hà Nội gắn với hình ảnh phố sách truyền thống và nhịp sống chậm rãi, thì tại TP.HCM, nhà sách lại phát triển theo hướng năng động, trẻ trung, gắn chặt với mô hình kết hợp dịch vụ. Đây là thành phố dân số trẻ chiếm tỷ trọng lớn, đô thị hoá nhanh, thói quen tiêu dùng chịu ảnh hưởng mạnh từ xu hướng cà phê, không gian làm việc chung. Gu đọc khách hàng TP.HCM nghiêng về sách kỹ năng, khởi nghiệp, tiểu thuyết ngôn tình, self-help và truyện tranh nhiều hơn dòng sách chuyên khảo, văn học kinh điển vốn ưa chuộng hơn ở Hà Nội.
Một điểm khác biệt then chốt là mô hình nhà sách kết hợp cà phê sách đã phổ biến rộng rãi tại TP.HCM nhiều năm qua, không còn là thử nghiệm như một số thị trường phía Bắc. Khách trẻ tại thành phố này quen dùng không gian nhà sách như điểm hẹn làm việc, học nhóm, gặp gỡ bạn bè, không chỉ ghé mua sách rồi rời đi ngay. Điều này kéo theo yêu cầu thiết kế phải tính luồng di chuyển giữa khu đọc và khu gọi món, thời gian khách ở lại lâu hơn đáng kể so với nhà sách thuần tuý.
Bên cạnh đó, cấu trúc đô thị TP.HCM tạo ra hai nhóm mặt bằng khác biệt rõ rệt: khu trung tâm truyền thống như Quận 1, Quận 3 giá thuê cao, diện tích hạn chế nhưng khách qua lại đông, và khu ngoại thành đang phát triển như Quận 7, thành phố Thủ Đức, Bình Thạnh, Gò Vấp mặt bằng rộng hơn, chi phí thuê dễ chịu hơn nhưng phải tự xây dựng khách trung thành từ đầu do khu dân cư còn mới. Bài viết phân tích kinh nghiệm thiết kế thực tế cho cả hai bối cảnh, cùng lưu ý đặc thù khí hậu nóng ẩm quanh năm của thành phố phía Nam.
Gu đọc trẻ trung, năng động định hình xu hướng thiết kế
Khác với Hà Nội nơi tỷ trọng khách trung niên tìm sách chuyên khảo còn khá cao, tại TP.HCM nhóm khách 18-35 tuổi chiếm tỷ trọng áp đảo, đặc biệt gần trường đại học, khu văn phòng, khu dân cư trẻ. Nhóm này có gu đọc thiên về sách phát triển bản thân, khởi nghiệp, tiểu thuyết hiện đại, manga, light novel, đồng thời kỳ vọng cao về thẩm mỹ không gian, thường chọn nhà sách dựa trên việc không gian đó có "chụp ảnh đẹp" hay không - yếu tố các chủ đầu tư TP.HCM buộc phải tính đến khi thiết kế.
Góc check-in và không gian có tính thẩm mỹ cao
Xu hướng rõ nét nhất là bố trí một hoặc vài góc thẩm mỹ cao, dùng tường sách cao kịch trần, đèn treo trang trí, hoặc mảng tường màu nổi bật làm điểm nhấn. Những góc này không chỉ trưng bày mà còn là kênh marketing tự nhiên khi khách chia sẻ ảnh lên mạng xã hội, giúp nhà sách tiếp cận khách mới không cần quảng cáo trả phí.
Không gian làm việc và học nhóm tích hợp wifi, ổ cắm điện
Khác khu đọc yên tĩnh cho học sinh ở Hà Nội, khu làm việc tại nhà sách TP.HCM phục vụ đối tượng rộng hơn: sinh viên làm bài nhóm, freelancer đổi gió, nhóm bạn gặp cuối tuần. Cần mật độ ổ cắm điện dày, wifi ổn định tốc độ cao, bàn ghế đa dạng kích cỡ phục vụ cả khách đi một mình lẫn nhóm ba đến bốn người.
Kệ sách theo trào lưu và cập nhật nhanh
Do gu đọc TP.HCM đổi nhanh theo trào lưu mạng xã hội, ví dụ một cuốn sách được nhắc trên TikTok có thể tạo nhu cầu tăng đột biến vài ngày, nhà sách hiện đại cần thiết kế khu kệ linh hoạt, dễ thay đổi trưng bày và bổ sung đầu sách mới theo tuần, thay vì kệ cố định cứng nhắc như mô hình truyền thống.
So sánh mặt bằng khu trung tâm và khu ngoại thành đang phát triển
Việc lựa chọn giữa mặt bằng khu trung tâm và khu ngoại thành tại TP.HCM là một quyết định chiến lược ảnh hưởng toàn bộ phương án thiết kế, không đơn thuần là vấn đề ngân sách thuê mặt bằng.
Mặt bằng khu trung tâm (Quận 1, Quận 3, khu Nguyễn Huệ, Lê Lợi, Võ Văn Tần). Ưu điểm lớn nhất là lượng khách qua lại tự nhiên rất cao, gồm cả khách du lịch quốc tế lẫn dân văn phòng, tạo doanh thu tốt cho sách ngoại văn, quà tặng, văn phòng phẩm cao cấp. Nhược điểm là diện tích thường nhỏ, 40-60m2 phổ biến, giá thuê cao gấp hai đến ba lần khu ngoại thành, buộc thiết kế tối ưu từng mét vuông, thường phát triển theo chiều cao với gác lửng thay vì mở rộng ngang.
Mặt bằng khu ngoại thành đang phát triển (Quận 7, thành phố Thủ Đức, Bình Thạnh, Gò Vấp). Ưu điểm là diện tích rộng rãi hơn nhiều, thường 80-150m2 với chi phí thuê hợp lý hơn đáng kể, cho phép đầu tư đầy đủ khu đọc, khu cà phê, khu sự kiện trong cùng mặt bằng. Nhược điểm là khu vực dân cư mới hình thành cần thời gian đạt ngưỡng đủ nuôi một nhà sách, đòi hỏi chủ đầu tư kiên nhẫn hơn và đầu tư mạnh vào hoạt động cộng đồng, sự kiện ra mắt sách, workshop để xây dựng khách trung thành từ đầu.
Trên thực tế, nhiều nhà sách thành công tại TP.HCM áp dụng chiến lược phân tầng: mở cửa hàng nhỏ tại trung tâm phục vụ mục đích thương hiệu và doanh thu nhanh, đồng thời đầu tư điểm lớn hơn tại khu ngoại thành làm không gian trải nghiệm chính, nơi khách ở lại lâu và tạo doanh thu ổn định từ cà phê, sự kiện đi kèm.
So sánh phương án: nhà sách thuần tuý, kết hợp cà phê và kết hợp văn phòng phẩm
Ba mô hình vận hành phổ biến nhất tại thị trường TP.HCM hiện nay có logic đầu tư và vận hành khác nhau đáng kể, chủ đầu tư cần cân nhắc kỹ trước khi chọn hướng đi.
Phương án một: nhà sách thuần tuý. Đây là mô hình có chi phí đầu tư ban đầu thấp nhất và vận hành đơn giản nhất, phù hợp với chủ đầu tư có ngân sách hạn chế hoặc muốn thử nghiệm thị trường trước khi mở rộng. Nhược điểm tại TP.HCM là mô hình này khó cạnh tranh về thời gian khách ở lại so với các đối thủ có tích hợp cà phê, đặc biệt tại khu vực có gu khách hàng trẻ, năng động.
Phương án hai: kết hợp cà phê sách đầy đủ. Mô hình phổ biến và ưa chuộng nhất tại TP.HCM hiện nay, với khu pha chế đầy đủ, thực đơn đồ uống, có thể cả bánh ngọt nhẹ, phục vụ khách ngồi lâu. Ưu điểm tăng đáng kể thời gian khách ở lại, tạo thêm doanh thu ổn định từ đồ uống, giúp không gian có sức sống ngay cả giờ thấp điểm mua sách. Nhược điểm đòi hỏi vốn đầu tư cao hơn cho bếp, quầy bar, giấy phép an toàn thực phẩm, và vận hành hai đội ngũ nhân sự chuyên môn khác nhau.
Phương án ba: kết hợp văn phòng phẩm và quà tặng sáng tạo. Phù hợp mặt bằng gần trường học hoặc khu văn phòng, nơi nhu cầu văn phòng phẩm, dụng cụ học tập, quà tặng đi kèm sách khá lớn. Ưu điểm chi phí đầu tư và vận hành thấp hơn nhiều so với tích hợp cà phê, biên lợi nhuận mỗi sản phẩm thường tốt hơn sách, nhưng nhược điểm không giải quyết được bài toán giữ chân khách lâu như mô hình cà phê.
Với mặt bằng 50-100m2 phổ biến, nhiều chủ đầu tư tại TP.HCM lựa chọn mô hình lai: dành 70-80% diện tích cho sách và không gian đọc, 15-20% cho một quầy pha chế gọn nhẹ phục vụ đồ uống cơ bản thay vì cà phê đầy đủ, và phần diện tích còn lại cho góc văn phòng phẩm, quà tặng nhỏ - cân bằng giữa vốn đầu tư và khả năng giữ chân khách.
Ví dụ minh hoạ: bố trí một nhà sách 90m2 kết hợp cà phê tại khu vực thành phố Thủ Đức
Ví dụ minh hoạ dưới đây mô tả cách áp dụng các nguyên tắc thiết kế đã phân tích, không phải một dự án cụ thể đã thực hiện. Giả định mặt bằng một trệt có gác lửng, diện tích sàn trệt 90m2, nằm trong khu dân cư mới gần một trường đại học tại thành phố Thủ Đức. Khu vực mặt tiền, khoảng 25m2, bố trí quầy pha chế mở với vài ghế bar cao, tạo điểm nhấn thị giác ngay từ ngoài nhìn vào, đồng thời là khu vực dễ chụp ảnh nhất của toàn bộ không gian.
Phần giữa, khoảng 40m2, chia thành khu kệ sách trưng bày theo chủ đề xen kẽ bàn làm việc nhỏ hai đến bốn chỗ ngồi, mật độ ổ cắm điện dày dọc các cột và chân tường. Một bức tường sách cao kịch trần được bố trí làm điểm nhấn chính giữa không gian, có thang nhỏ di động để lấy sách ở tầng cao, vừa phục vụ mục đích trưng bày vừa tạo hiệu ứng thị giác ấn tượng cho khách check-in. Phần còn lại khoảng 25m2 phía sau bố trí khu ghế sofa thấp, bàn trà, phù hợp nhóm bạn ngồi trò chuyện lâu hơn, tách biệt phần nào khỏi khu làm việc để tránh gây ồn ào ảnh hưởng khách cần tập trung.
Gác lửng, nếu mặt bằng cho phép chiều cao đủ tiêu chuẩn, có thể tận dụng làm khu vực yên tĩnh hơn dành cho khách muốn đọc sách chuyên sâu hoặc làm việc một mình, đồng thời là nơi đặt kho sách dự trữ phía trong cùng, tránh phải chiếm diện tích tầng trệt vốn cần ưu tiên tối đa cho trải nghiệm khách hàng.
Breakdown chi phí đầu tư theo diện tích phổ biến 50-100m2
Chi phí đầu tư nhà sách tại TP.HCM thường cao hơn Hà Nội ở cùng diện tích nếu có tích hợp cà phê, do phát sinh thêm hạng mục bếp, quầy bar và thiết bị pha chế. Dưới đây là ước tính tham khảo mức hoàn thiện tầm trung cho ba mốc diện tích phổ biến, phân biệt rõ mô hình thuần tuý và mô hình kết hợp cà phê.
Diện tích 50m2, mô hình nhà sách thuần tuý
- Hệ thống kệ sách (gỗ công nghiệp, khung sắt sơn tĩnh điện): khoảng 95.000.000 - 135.000.000 đồng
- Khu đọc và góc check-in thẩm mỹ: khoảng 40.000.000 - 65.000.000 đồng
- Hệ thống chiếu sáng, điều hoà: khoảng 30.000.000 - 45.000.000 đồng
- Quầy thu ngân, biển hiệu, hoàn thiện mặt tiền: khoảng 30.000.000 - 45.000.000 đồng
- Tổng chi phí ước tính: khoảng 195.000.000 - 290.000.000 đồng
Diện tích 70m2, mô hình kết hợp quầy pha chế gọn nhẹ
- Hệ thống kệ sách: khoảng 120.000.000 - 165.000.000 đồng
- Quầy pha chế gọn nhẹ, thiết bị cơ bản (máy pha, tủ lạnh, tủ mát): khoảng 90.000.000 - 140.000.000 đồng
- Khu đọc, bàn làm việc, khu ngồi cà phê: khoảng 60.000.000 - 90.000.000 đồng
- Hệ thống chiếu sáng, điều hoà công suất lớn hơn do có bếp: khoảng 45.000.000 - 65.000.000 đồng
- Quầy thu ngân, biển hiệu, hoàn thiện: khoảng 40.000.000 - 60.000.000 đồng
- Tổng chi phí ước tính: khoảng 355.000.000 - 520.000.000 đồng
Diện tích 90-100m2, mô hình kết hợp cà phê đầy đủ như ví dụ minh hoạ
- Hệ thống kệ sách, gồm mảng tường sách điểm nhấn: khoảng 160.000.000 - 220.000.000 đồng
- Khu pha chế đầy đủ, thiết bị chuyên nghiệp, quầy bar: khoảng 180.000.000 - 280.000.000 đồng
- Khu đọc, làm việc, sofa, gác lửng nếu có: khoảng 90.000.000 - 140.000.000 đồng
- Hệ thống điện, điều hoà, thông gió cho khu bếp: khoảng 65.000.000 - 95.000.000 đồng
- Quầy thu ngân, biển hiệu, hoàn thiện tổng thể: khoảng 55.000.000 - 85.000.000 đồng
- Tổng chi phí ước tính: khoảng 550.000.000 - 820.000.000 đồng
Các con số trên chưa bao gồm chi phí thuê mặt bằng, giấy phép kinh doanh thực phẩm cho hạng mục pha chế, hoặc chi phí thiết kế riêng theo phong cách đặc thù. Chủ đầu tư nên cân nhắc kỹ tỷ lệ diện tích dành cho sách so với cà phê ngay từ đầu, vì đây là quyết định ảnh hưởng lớn nhất đến tổng vốn đầu tư, và có thể tham khảo công cụ tính chi phí đầu tư trực tuyến để ước lượng nhanh trước khi làm việc chi tiết với đơn vị thi công.
Thiết kế theo đối tượng khách hàng: từ học sinh khu trung tâm đến gia đình khu ngoại thành
Dù gu đọc chung tại TP.HCM nghiêng về trẻ trung, năng động, các khu vực khác nhau trong thành phố vẫn có sự phân hoá đối tượng khách hàng đáng kể, ảnh hưởng trực tiếp đến cách bố trí không gian.
Khu trung tâm: dân văn phòng và khách quốc tế
Tại Quận 1, Quận 3, đối tượng khách chủ lực là dân văn phòng tranh thủ giờ nghỉ trưa hoặc sau giờ làm, cùng khách du lịch quốc tế tìm sách về Việt Nam, sách ảnh, quà tặng. Nhóm này có thời gian ghé thăm ngắn, cần bố trí khu trưng bày nhanh chóng dễ nhìn ngay từ cửa vào, quầy thanh toán nhanh gọn, hạn chế yêu cầu khách phải di chuyển sâu vào trong mới tìm được sản phẩm mong muốn.
Khu ngoại thành phát triển: gia đình trẻ và học sinh
Ngược lại, tại các khu đô thị mới như Thủ Đức, Quận 7, đối tượng khách chủ lực là gia đình trẻ có con nhỏ và học sinh các trường quốc tế, trường liên cấp mới mở trong khu vực. Nhóm này có xu hướng ghé nhà sách vào cuối tuần, đi cả gia đình, thời gian ở lại lâu hơn đáng kể. Không gian cần có khu vui chơi nhẹ hoặc góc đọc dành riêng cho trẻ em tách biệt khu cà phê của người lớn, tránh xung đột giữa nhu cầu yên tĩnh làm việc của khách trưởng thành và nhu cầu vui chơi tự nhiên của trẻ nhỏ trong cùng một không gian.
Nhóm sinh viên: đối tượng cầu nối giữa hai khu vực
Sinh viên là nhóm khách hàng xuất hiện ở cả hai loại mặt bằng, nhưng hành vi tiêu dùng khác nhau theo vị trí: sinh viên khu trung tâm thường ghé nhà sách giữa các buổi học, ở lại ngắn, trong khi sinh viên khu ngoại thành gần các đại học lớn có xu hướng biến nhà sách thành không gian học nhóm buổi tối, ở lại nhiều giờ liền. Với nhóm khách sau, nhà sách cần tính đến giờ mở cửa muộn hơn, đủ ánh sáng cho buổi tối, và chính sách giá đồ uống hợp lý để khuyến khích ở lại lâu mà không tạo cảm giác bị ép buộc gọi thêm liên tục.
Vật liệu và giải pháp ứng phó khí hậu nóng ẩm quanh năm
Khác với mùa nồm đặc trưng của Hà Nội, thách thức khí hậu chính tại TP.HCM là nhiệt độ cao và độ ẩm lớn quanh năm, cùng mùa mưa kéo dài với cường độ mưa lớn theo cơn. Điều này đòi hỏi hệ thống điều hoà phải hoạt động liên tục với công suất lớn hơn so với nhà sách tại miền Bắc, kéo theo chi phí điện vận hành hàng tháng cao hơn đáng kể, đặc biệt với mô hình kết hợp cà phê có thêm nhiệt lượng toả ra từ khu pha chế.
Về vật liệu, kệ sách tại TP.HCM nên ưu tiên loại gỗ công nghiệp có lớp phủ chống trầy xước và chống ẩm nhẹ tương tự khuyến nghị tại Hà Nội, nhưng yếu tố quan trọng hơn lại là khả năng chống mối mọt, do khí hậu nóng ẩm miền Nam là điều kiện thuận lợi cho mối mọt phát triển nhanh hơn miền Bắc. Nên xử lý chống mối cho toàn bộ khung gỗ, đặc biệt với các mặt bằng cải tạo từ nhà phố cũ có kết cấu gỗ nguyên bản.
Cửa kính lớn mặt tiền, dù tạo cảm giác thoáng đãng, cần cân nhắc kính cách nhiệt hoặc phim cách nhiệt để giảm tải điều hoà, tránh khu vực gần cửa bị nóng hầm giữa trưa nắng gắt. Với mùa mưa cường độ lớn, cần chú ý hệ thống thoát nước mặt tiền và độ dốc sàn để tránh nước tạt gây ẩm sách khi mưa lớn kèm gió.
Kinh nghiệm vận hành thực tế cần lưu ý khi triển khai
Với mô hình kết hợp cà phê, một kinh nghiệm quan trọng là cần thiết kế luồng di chuyển tách biệt tương đối giữa khách chỉ mua sách và khách ngồi lại dùng đồ uống, tránh tình trạng khách mua sách nhanh phải chen qua khu vực bàn ghế đông đúc mới ra được quầy thanh toán, gây cảm giác bất tiện và giảm trải nghiệm cho cả hai nhóm khách.
Một lưu ý khác là giấy phép kinh doanh: mô hình kết hợp cà phê sách tại TP.HCM cần đăng ký đồng thời giấy phép kinh doanh sách (theo quy định xuất bản) và giấy phép an toàn thực phẩm cho đồ uống, hai loại giấy phép khác cơ quan quản lý. Nên hoàn tất thủ tục pháp lý song song giai đoạn thi công để tránh chậm khai trương do vướng thủ tục hành chính.
Cuối cùng, với mặt bằng khu ngoại thành, nên có kế hoạch marketing và sự kiện cộng đồng ngay tuần đầu khai trương, ví dụ workshop đọc sách cho trẻ em, giao lưu tác giả quy mô nhỏ, vì khu dân cư mới chưa có thói quen ghé nhà sách, cần chủ động tạo thói quen thay vì chờ khách tự tìm đến.
Kết luận: chọn mô hình phù hợp với vị trí và tệp khách hàng mục tiêu
Thiết kế nhà sách tại TP.HCM đòi hỏi tư duy khác với thị trường Hà Nội, ưu tiên tính thẩm mỹ, tích hợp dịch vụ cà phê và khả năng thích ứng nhanh với gu đọc trẻ trung, năng động luôn thay đổi theo trào lưu. Từ việc chọn giữa mặt bằng khu trung tâm nhỏ gọn hay khu ngoại thành rộng rãi, đến quyết định mức độ tích hợp cà phê phù hợp ngân sách, mỗi lựa chọn đều cần cân nhắc kỹ dựa trên đối tượng khách hàng mục tiêu và đặc điểm khí hậu nóng ẩm quanh năm của thành phố.
Đối với chủ đầu tư đang lên kế hoạch mở nhà sách tại TP.HCM, dù theo mô hình thuần tuý hay kết hợp cà phê, dịch vụ thiết kế nhà sách trọn gói có thể hỗ trợ từ giai đoạn khảo sát mặt bằng, lên phương án bố trí phù hợp đối tượng khách hàng, đến lựa chọn vật liệu và giải pháp điều hoà phù hợp khí hậu, giúp tối ưu ngân sách đầu tư ban đầu và rút ngắn thời gian triển khai thực tế.
